เรื่อง : การประยุกต์ใช้หลักการแพทย์วิถีธรรมร่วมกับหลักการแพทย์แผนปัจจุบัน

สำหรับการดูแลรักษาผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง จังหวัดกาฬสินธุ์ (ประเด็นการแก้ปัญหาไตเสื่อม ไตวาย)

ผู้วิจัย: เอม จันเสน

สาขาวิชาสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ ปีการศึกษา 2560

อาจารย์ที่ปรึกษา : อาจารย์ ดร.สุธีรา อินทเจริญศานต์ และอาจารย์ ดร.รัสรินทร์ ฉัตรทองพิศุทธิ์

138 หน้า.

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงวิเคราะห์แบบภาคตัดขวาง (Cross-Sectional Analytic Studies) มีวัตถุประสงค์เพื่อเปรียบเทียบพฤติกรรมการจัดการตนเองภาวะสุขภาพและค่า eGFR ของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง จากการประยุกต์ใช้หลักการแพทย์วิถีร่วมกับหลักการแพทย์แผนปัจจุบันสำหรับการดูแลรักษาผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ที่มารับบริการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ในจังหวัดกาฬสินธุ์ ช่วงเดือนมกราคม-พฤศจิกายน 2560 จำนวน 4 โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล จำนวน 76 คน คัดเลือกกลุ่มตัวอย่างเข้าศึกษาแบ่งเป็น 2 กลุ่ม (1) กลุ่มที่ใช้แนวทางร่วมคัดเลือกแบบเจาะจงตามคุณสมบัติที่กำหนด 5 ข้อ จำนวน 38 คน แล้วเลือกกลุ่มที่ใช้แนวทางเดียวกันด้วยการจับคู่ (Match Pair) อีก 38 คน เครื่องมือที่ใช้คือ แบบสอบถามข้อมูลทั่วไป แบบสอบถามพฤติกรรมการจัดการตนเอง แบบสอบถามภาวะสุขภาพด้านกายและสังคม ส่วนภาวะสุขภาพด้านจิตใจใช้ของกรมสุขภาพจิต (2558) วิเคราะห์ข้อมูลโดยสถิติพรรณนา และเปรียบเทียบด้วยสถิติ Independent Sample t-test

ผลการวิจัย พบว่า

ค่าเฉลี่ยของคะแนนพฤติกรรมการจัดการตนเองของกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันร่วมกับแพทย์วิถีธรรมสูงกว่ากลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 สำหรับภาวะสุขภาพพบว่ากลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันร่วมกับแพทย์วิถีธรรม มีภาวะสุขภาพโดยรวมอยู่ในระดับสูงกว่ากลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันเพียงอย่างเดียว อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 และ ค่า eGFR ก่อนทำการศึกษาทั้งสองกลุ่มมีค่าไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 หลังทำการศึกษากลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันร่วมกับแพทย์วิถีธรรมมีค่า eGFR สูงกว่ากลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบัน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 โดยสรุป การประยุกต์ใช้หลักการแพทย์วิถีธรรมร่วมกับหลักการแพทย์แผนปัจจุบันในการดูแลรักษาผู้ป่วย โรคไตเรื้อรัง ช่วยให้ผู้ป่วยมีพฤติกรรมการจัดการตนเองและมีภาวะสุขภาพดีกว่าการรักษาด้วยการแพทย์แผนปัจจุบันเพียงอย่างเดียว ควรนำแนวทางการดูแลสุขภาพตามหลักการแพทย์วิถีธรรมไปประยุกต์ใช้ร่วมกับแนวทางของแพทย์แผนปัจจุบันในการส่งเสริมสุขภาพและดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังในระยะยาวต่อไป

บทสรุปงานวิจัย

การวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาเชิงวิเคราะห์แบบภาคตัดขวาง (Cross-Sectional Analytic Studies) เพื่อการเปรียบเทียบพฤติกรรมการจัดการตนเองภาวะสุขภาพ และค่า eGFR ของการรักษาผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง (CKD) ระหว่างกลุ่มที่ได้รับการสนับสนุนการจัดการตนเองโดยกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบัน และแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบัน

ประชากรที่ใช้ในการศึกษาครั้งนี้ คือ ผู้ป่วย CKD เลือกผู้ที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์เข้าเป็นกลุ่มตัวอย่าง ได้จำนวนกลุ่มตัวอย่างที่เข้าเงื่อนไขกลุ่มที่ใช้แพทย์วิถีธรรมร่วมกับแผนปัจจุบันทั้งหมด 38 คน ส่วนกลุ่มเปรียบเทียบที่รักษาด้วยแพทย์แผนปัจจุบัน คัดเลือกโดยวิธีเปรียบเทียบปัจจัยต่างๆ เป็นรายคู่ (Matched Pair) กับกลุ่มที่ใช้ร่วมกันสองแนวทาง ได้แก่ ระยะการเป็นโรคไต เพศ และช่วงอายุ จำนวน 38 คน รวมกลุ่มตัวอย่างที่ศึกษาทั้งสองกลุ่มเป็นจำนวน 76 คน

สรุปผลการวิจัย

1. ข้อมูลทั่วไปของกลุ่มตัวอย่าง

1.1 กลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบัน

ลักษณะกลุ่มตัวอย่างกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง ร้อยละ 60.53 มีอายุเฉลี่ยช่วง 61-70 ปี ร้อยละ 50.00 ปี มีสถานภาพคู่ ร้อยละ 73.68 การศึกษาสูงสุดอยู่ในระดับประถมศึกษา ร้อยละ 92.11 อาชีพเกษตร ร้อยละ 34.2 รายได้ต่อเดือนต่ำกว่า 5,000 ร้อยละ 84.21 ชำระค่ารักษาโดยสิทธิบัตรสุขภาพถ้วนหน้า ร้อยละ 100.00 ค่าใช้จ่ายพอเพียงในการรักษาร้อยละ 92.11 ไม่ได้กู้ยืมเงินเพื่อใช้ในการรักษาร้อยละ 92.11 ระยะเวลาการเจ็บป่วยด้วยโรคไตเรื้อรัง 3-4 ปี ร้อยละ 36.84 ก่อนทำการศึกษาป่วยเป็นโรคไตระยะที่ 2 จำนวน 21 คน ร้อยละ 57.89 หลังการศึกษาเป็นโรคไตระยะที่ 3 จำนวน 20 คน ร้อยละ 52.63 ก่อนศึกษาค่าอัตราการกรองของไต (eGFR) อยู่ในระยะ 2 (60-89%) ร้อยละ 55.26 หลังศึกษาค่าอัตราการกรองของไต (eGFR) อยู่ในระยะ 3 (30-59%) ร้อยละ 55.63 การทำงานของไต (BUN) ก่อนศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (5-23 mg%) ร้อยละ 76.32 หลังศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (5-23 mg%) ร้อยละ 52.63 การทำงานของไต (Cr) ก่อนศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (0.5-1.12mg./dl.) ร้อยละ 73.68 หลังศึกษาการทำงานของไต (Cr) อยู่ในระดับปกติ (0.5-1.12mg./dl.) ร้อยละ 55.26

1.2 กลุ่มที่รักษาโดยแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบัน

ลักษณะกลุ่มตัวอย่างกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบันส่วนใหญ่เป็นเพศหญิงร้อยละ 78.90 มีอายุเฉลี่ยช่วง 61-70 ปี ร้อยละ 55.26 ปี มีสถานภาพคู่ ร้อยละ 73.68 การศึกษาสูงสุดอยู่ในระดับประถมศึกษา ร้อยละ 84.21 อาชีพเกษตร ร้อยละ 44.74 รายได้ต่อเดือนต่ำกว่า 5,000 ร้อยละ 94.74 ได้ชำระค่ารักษาโดยสิทธิบัตรสุขภาพถ้วนหน้า ร้อยละ 92.11 มีค่าใช้จ่ายพอเพียงในการรักษา ร้อยละ 94.74 ไม่ได้กู้ยืมเงินเพื่อใช้ในการรักษาร้อยละ 100.00 ระยะเวลาการเจ็บป่วยด้วยโรคไตเรื้อรัง 3-4 ปี ร้อยละ 52.63 ก่อนทำการศึกษาป่วยเป็นโรคไตระยะที่ 2 จำนวน 21 คน ร้อยละ 57.89 หลังการศึกษาเป็นโรคไตระยะที่ 3 จำนวน 20 คน ร้อยละ 36.84 ก่อนศึกษาค่าอัตราการกรองของไต (eGFR) อยู่ในระยะ 2 (60-89%) ร้อยละ 57.89 หลังศึกษาค่าอัตราการกรองของไต (eGFR) อยู่ในระยะ 3 (30-59%) ร้อยละ 39.47การทำงานของไต (BUN) ก่อนศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (5-23 mg%) ร้อยละ 65.79 หลังศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (5-23 mg%) ร้อยละ 73.68 การทำงานของไต (Cr) ก่อนศึกษาระดับอยู่ในระดับปกติ (0.5-1.12mg./dl.) ร้อยละ 78.95 หลังศึกษาการทำงานของไต (Cr) อยู่ในระดับปกติ (5-23 mg./dl.) ร้อยละ 86.84

การอภิปรายผลของพฤติกรรมการจัดการตนเอง ต่อภาวะสุขภาพด้วยผลตรวจทางห้องปฏิบัติการ

อัตราการทำงานของไต (eGFR)

เมื่อพิจารณาผลตรวจทางห้องปฏิบัติการเปรียบเทียบก่อนและหลัง พบว่า ระดับค่า eGFR ของผู้ป่วยโรคไตกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบัน พบว่า เพิ่มขึ้นเฉลี่ย 17.97±20.91 (ร้อยละ 86.84, สูงสุด 79.00 ต่ำสุด 1.83) ซึ่งค่า eGFR เพิ่มขึ้นร้อยละ 86.84 ทั้งระยะที่ 2, 3 และ 4 มากกว่าในกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันที่ส่วนใหญ่ร้อยละ 94.74 มีค่า eGFR ลดลงเฉลี่ย 8.47±5.36 (ร้อยละ 94.74,สูงสุด 17 ต่ำสุด 1.90) ซึ่งสูงกว่าค่าที่สำนักโรคไม่ติดต่อ (2559 : 31) ได้กำหนดตัวชี้วัดด้านคลินิก เพื่อชะลอความเสื่อมของไตให้ผู้ป่วยมีอัตราการลดลงของค่า eGFR <4 มล./นาที/1.73 ตารางเมตร/ปี สอดคล้องกับผลการศึกษาของธีรยุทธ เจียมจริยาภรณ์ (2558) และคนอื่น ๆ อ้างถึงในสำนักโรคไม่ติดต่อ (2559 : 9) ที่มุ่งเน้นส่งเสริมพฤติกรรมการจัดการตนเองให้ผู้ป่วย CKD และได้รับการสนับสนุนจากทีมเจ้าหน้าที่ด้านสาธาณสุขที่เชี่ยวชาญในแต่ละด้านการดำเนินงานคลินิกโรคไตเรื้อรังแบบบูรณาการได้ศึกษา เรื่อง การดำเนินงานคลินิกโรคไตเรื้อรังแบบบูรณาการ กรณีศึกษาโรงพยาบาลคลองขลุง และโรงพยาบาลทรายทองวัฒนา จังหวัดกำแพงเพชร พบว่า หลังการให้การดูแลอย่างต่อเนื่อง 2 ปี (2555-2557) ผู้ป่วยสามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมได้ดีมีทักษะในการจัดการการตัวเองได้อย่างเหมาะสม และอัตราการเสื่อมของไตมีแนวโน้มชะลอลง เมื่อเทียบการรักษาแบบมาตรฐานของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทั่วไป โดยสามารถยืดเวลาล้างไตจาก 7 ปี ออกไปเป็น 14 ปี ผลการรักษาแบบบูรณาการ GFR ลดลงช้ากว่า 2.74 มล./นาที ต่อ 2 ปี (P=0.07)

ปัจจัยที่สำคัญต่อค่า eGFR คือ พฤติกรรมการควบคุมอาหารในผู้ป่วย CKD คือ พฤติกรรมการควบคุมอาหาร เนื่องด้วยอาหารตามหลักการแพทย์วิถีธรรมเป็นอาหารที่ไม่มีเนื้อสัตว์ เน้นการรับประทานพืชผัก ผลไม้และโปรตีนจากธัญพืชที่หลากหลายและในปริมาณที่เหมาะสมโดยเฉพาะโปรตีนที่มีฤทธิ์เย็นจะส่งผลดีต่อภาวะไตเสื่อม (ใจเพชร กล้าจน. 2555) เมื่อพิจารณาพฤติกรรมการรับประทานอาหารของแบบสอบในคำถามส่วนเกี่ยวกับการควบคุมโปรตีน ดังค่าคะแนนเกี่ยวกับการบริโภคเนื้อสัตว์ของกลุ่มนี้ในคำถามข้อที่ 13 คือ ส่วนใหญ่ (อย่างน้อย 60%) รับประทานเนื้อสัตว์ เช่น ปลา ไข่ ไก่ หมู เป็นต้น ส่วนใหญ่ปฏิบัติในระดับบางครั้ง (2.53±1.09) ส่วนกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันปฏิบัติประจำ (4.53±0.65) ในข้อที่ 14 คือ รับประทานโปรตีนที่มีคุณภาพต่ำในปริมาณน้อย เช่น ถั่ว ธัญพืช เต้าหู้ เป็นต้น ส่วนใหญ่ปฏิบัติในระดับบางครั้ง (2.53±1.09) หรือหมายถึงเน้น การรับประทานธัญพืชต่าง ๆ มากกว่าเนื้อสัตว์ ในกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันปฏิบัติประจำ (4.26±0.83) และข้อ 15 คือ พยายามควบคุมการรับประทานเนื้อสัตว์ให้อยู่ตามเกณฑ์ที่เหมาะสมกับระดับโรคไต ส่วนใหญ่ปฏิบัติในระดับบ่อยครั้ง (3.68±1.09) และในกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันปฏิบัติบางครั้ง (1.74±0.83) จะเห็นได้ว่ากลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์วิถีธรรมร่วมมีพฤติกรรมการจัดการตนเองด้านการควบคุมอาหารโดยเฉพาะการควบคุมปริมาณโปรตีนที่ได้จากเนื้อสัตว์มากกว่ากลุ่มกลุ่มที่รักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบัน โดยเน้นการได้รับโปรตีนในรูปของธัญพืชมากกว่าได้รับจากเนื้อสัตว์ทำให้ผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการโดยรวมมีค่าอยู่ในเกณฑ์ที่ดี สอดคล้องกับการศึกษาของแอนนา (Anna et al. 2017 : 374) เรื่อง ผลของอาหารมังสวิรัติในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง พบว่า การรับประทานอาหารสุขภาพที่มีปริมาณโปรตีนต่ำแบบมังสวิรัติ และการได้รับอาหารที่เหมาะสมมีความสำคัญมากในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง รวมทั้ง The National Kidney Foundation แนะนำว่าผู้ป่วย CKD ควรรับประทานอาหารแนวมังสวิรัติ หรือรับประทานอาหารแนวมังสวิรัติเพียงบางช่วงของมื้ออาหารในแต่ละวันจะช่วยลดภาวะการเสื่อมของไต แม้กระทั่งการได้รับโปรตีนจากไข่ยังมีผลในคนปกติต่อค่า eGFR ได้เช่นกัน สอดคล้องกับการศึกษาของบูโรโดม (Burodom. 2010 : 824) ได้ศึกษาผลการทำงานของไตต่อการรับประทานโปรตีนจากไข่ขาวและเนื้ออกไก่ของอาสาสมัคร วัยหนุ่มที่มีสุขภาพแข็งแรง แบ่งเป็นสองกลุ่มเพื่อเปรียบเทียบโดยให้รับประทานโปรตีนต่างกัน พบว่าการได้รับโปรตีนในปริมาณ 0.8 g/KgxBW จากสองรูปแบบมีค่าอัตราการทำงานของไต (eGFR) ไม่แตกต่างกัน และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นโดยเฉพาะในหนึ่งชั่วโมงแรกหลังจากได้รับประทาน ดังนั้นพฤติกรรมในการควบคุมอาหารมีความสำคัญมากในผู้ป่วย CKD โดยเฉพาะการจำกัดโปรตีนควรได้รับโปรตีนปริมาณ 0.8 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน (คิดเป็นร้อยละ 10 ของปริมาณแคลอรี่ทั้งวัน) (วรางคณา พิชัยวงศ์. 2558 : 23) แต่การระวังเกี่ยวกับการจำกัดโปรตีน แม้ว่าจะจำกัดโปรตีนร่วมกับการใช้ยากลุ่ม ACE-I หรือ ARB แล้วยังมีการเสื่อมหน้าที่ของไตอย่างรวดเร็ว อาจให้ผู้ป่วยต้องจำกัดโปรตีนลดลงเหลือ 0.6 กรัม/กก./วัน นอกจากนั้นผู้ป่วยควรได้รับการประเมินปริมาณของโปรตีนที่ได้รับจริงจากนักโภชนาการเพื่อป้องกันภาวะขาดโปรตีน (Levin et al. 2008 : 1160) สอดคล้องกับการศึกษาของ ไนท์ และคนอื่น ๆ (Knight et al. 2003. 460) พบว่า การบริโภคเนื้อสัตว์เพิ่มขึ้นจะมีความสัมพันธ์กับการลดลงของค่า eGFR หรือการเปลี่ยนจากการบริโภคอาหารเนื้อสัตว์ที่มีพืชผักรวมอยู่ด้วย (1.0 ถึง 1.3 กรัม/กก./วัน) เป็นกลุ่ม Vegan (ไม่บริโภคผลิตภัณฑ์จากสัตว์ทุกชนิด) (0.7 กรัม/กก./วัน) มีผลให้ค่า eGFR ลดลงได้เช่นกัน (Lohsiriwat. 2013 : 97) รวมทั้งยังไม่ส่งผลต่อระดับปริมาณโปรตีนรวม และ Albumin ในผู้ป่วยโรคไตที่มีเบาหวานร่วมด้วย การศึกษาของจาซีก และคนอื่น ๆ (Jacek et al. 2017 : 495) พบว่า มีผลงานวิจัยหลายฉบับได้สรุปว่าธาตุอาหารที่เหมาะสมต่อผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังในทุกระดับ คือ อาหารที่อุดมด้วยผักผลไม้ ธัญพืช ไฟเบอร์ ปลา และไขมันเชิงซ้อนไม่อิ่มตัวกับไขมันอิ่มตัวในปริมาณต่ำ มีความสัมพันธ์กับการลดอัตราการรอดตายในผู้ป่วย CKD รวมทั้งควรเสริมด้วยกรดอะมิโน และกรดคีโตน (s-VLPD) โดยเฉพาะในผู้ป่วยในระยะที่ 4 และ 5 ซึ่งจะส่งผลดีต่อค่าโปรตีน ระดับความดันโลหิต และค่าฮีโมโกลบิน ในคำถามข้อที่ 12 คือ ลดหรืองดเว้นอาหารที่มีฟอสฟอรัสมาก เช่น ผลิตภัณฑ์จากนมทุกรูปแบบ ไข่แดง เป็นต้น ส่วนใหญ่ปฏิบัติประจำ (4.50±0.688) สอดคล้องกับการศึกษาของ บามินิ และคนอื่น ๆ (Bamini et al. 2016) เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างการบริโภคผลิตภัณฑ์จากนมกับโรคไตเรื้อรังในวัยผู้ใหญ่ พบว่า วัยผู้ใหญ่ที่บริโภคผลิตภัณฑ์จากนมมีโอกาสเพิ่มการเสี่ยงเป็นผู้ป่วยไตเรื้อรังกว่ากลุ่มเปรียบเทียบที่มีการบริโภคผลิตภัณฑ์จากนมในปริมาณต่ำที่ p-value = 0.02, OR 0.64 (95% Cl, 0.43-0.96) สอดคล้องกับการศึกษาของเซน และคนอื่น ๆ (Chen et al. 2016 : 423) อ้างถึงในสันต์ ใจยอดศิลป์ (2561) กล่าวว่า โดยสรุปคนเป็นโรคไตเรื้อรังควรกินอาหารอย่างไร จากผลวิจัยสุขภาพประชาชนสหรัฐ (NHANES-III) เรื่องอาหารการป่วยและการตายของผู้เป็นโรคไตเรื้อรัง จำนวนผู้ป่วย 1,065 แบ่งออกเป็นสองกลุ่มแล้วตามพฤติกรรมการทานอาหารของผู้ป่วย คือ กลุ่มที่ 1 ทานอาหารปกติมีเนื้อนมไข่ไก่ปลาเป็นหลัก กลุ่มที่ 2 ทานอาหารมังสะวิรัติ ซึ่งรวมมังฯ 5 กลุ่มย่อย ได้แก่ (1) มังฯทานนม (2) มังฯทานไข่ (3) มังฯทานปลา (4) เจเขี่ย (5) เจเข้มงวด (vegan) หมายความว่าไม่ทานผลิตภัณฑ์จากสัตว์ทุกอย่าง แล้วติดตามแบบไปข้างหน้า 8 ปี พบว่า กลุ่มผู้กินอาหารปกติซึ่งได้รับโปรตีนจากสัตว์เป็นหลักตายไป 59.4% ขณะที่กลุ่มผู้กินอาหารมังสะวิรัติซึ่งมีโปรตีนจากพืชเป็นหลักตายไป 11.1% คือ ตายน้อยกว่ากัน 5 เท่า ความแตกต่างในอัตราตายนี้คงอยู่แม้จะแยกปัจจัยกวน เช่น การมีอายุมาก สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ เป็นโรคร่วม อ้วน ไม่ออกกำลังกาย กินแคลอรี่มากเกิน ออกไปแล้วแต่ยังคงเห็นความแตกต่างของอัตราตายที่ชัดเจน กล่าวคือ คนเป็นโรคไตเรื้อรังถ้ากินสัตว์จะตายมาก ถ้ากินพืชจะตายน้อย ซึ่งเป็นหลักฐานในคนแบบเรียกว่าเป็นหลักฐานที่ดีที่สุดที่จะบอกว่าคนเป็นโรคไตเรื้อรังควรจะกินอาหารแบบไหน แม้วงการแพทย์จะยังไม่มีข้อสรุปเป็นเอกฉันท์ว่าต้องจำกัดโปรตีนแค่ไหนจึงจะดีสำหรับคนเป็นโรคไตเรื้อรัง แต่ข้อมูลเท่าที่พอจะมีอยู่บ้างชี้ไปในทางว่า การจำกัดโปรตีนให้อยู่ข้างน้อยไว้จะดี ทั้งนี้มีงานวิจัยหนึ่งของโซโลกะ (Soroka. 1998 : 173) อ้างถึงในสันต์ ใจยอดศิลป์ (2561) ได้ศึกษาเรื่อง การเปรียบเทียบพฤติกรรมการทานอาหารของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระหว่างกลุ่มที่ทานอาหารมังฯ (ทานเฉพาะพืชล้วน ๆ และธัญพืช) แบบโปรตีนต่ำกับกลุ่มทานเนื้อสัตว์ที่จำกัดปริมาณโปรตีนต่ำ สุ่มตัวอย่างแบ่งผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังออกเป็นสองกลุ่ม พบว่า การจำกัดอาหารที่มีปริมาณโปรตีนต่ำทั้งสองกลุ่มทำให้อัตราการเสื่อมการทำงานของไตลดลง (eGFR) ในระหว่างติดตามหนึ่งปีใกล้เคียงกัน โดยที่กลุ่มที่กินอาหารเจสามารถจำกัดโปรตีน และฟอสเฟตได้มีประสิทธิภาพกว่า และได้รับแคลอรี่มากกว่ากลุ่มที่กินอาหารโปรตีนต่ำแบบอาศัยโปรตีนจากเนื้อสัตว์ งานวิจัยนี้จึงแนะนำให้ใช้อาหารมัง ฯ แบบโปรตีนต่ำสำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง นอกจากนั้นการได้รับอาหารโปรตีนต่ำยังส่งผลดีต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ซึ่งสอดคล้องกับการศึกษาของเมนนี่ (Mennini et al. 2013 : 115) เรื่อง ผลลัพธ์ทางด้านเศรษฐศาสตร์ของการรักษาด้วยอาหารที่มีโปรตีนต่ำ โดยเปรียบเทียบระหว่างกลุ่มผู้ป่วย CKD ระยะ 4 และ 5 ที่ได้รับอาหารโปรตีนต่ำกับกลุ่มที่ไม่ได้ควบคุมอาหาร ในช่วง 2, 3, 5 และ 10 ปี พบว่า คุณภาพชีวิตทางด้านเศรษฐศาสตร์ (QALYs) ของกลุ่มผู้ป่วย CKD ระยะ 4 และ 5 ที่ได้รับอาหารโปรตีนต่ำมีค่าสูงกว่ากลุ่มที่ไม่ได้ควบคุมอาหารจาก 0.09 ในปีที่ 1-2 เพิ่มขึ้นเป็น 0.16 ในปีที่ 3 ในปีที่ 5 เพิ่มขึ้นเป็น 0.36 และ 0.93 ในปีที่ 10 และการศึกษาของแอนนา และคนอื่นๆ (Anna et al. 2017 : 385) ได้สรุปผล และเสนอแนะผลการศึกษาของ เรื่อง อาหารมังสะวิรัติกับผู้ป่วย CKD พบว่า อาหารแบบมังสะวิรัติ และอาหารแบบ vegan จะมีผลดีต่อโรคหัว เพิ่มสาร Anti-Oxidant และลดไขมันในเลือดสูง และลดภาวะเสื่อมของไตได้ แต่ถ้าได้รับปริมาณโปรตีนไม่ว่าจะทั้งพืชหรือสัตว์ในปริมาณมากก็ไม่เป็นผลดีต่อไต

จากผลการเก็บข้อมูลของผู้วิจัยพบผู้ป่วย CKD ระยะสุดท้ายจำนวน 6 ราย ซึ่งไม่ได้เข้าเงื่อนไขการเป็นกลุ่มตัวอย่างในการศึกษาครั้งนี้ แต่มีข้อมูลที่น่าสนใจ โดยพบว่าผู้ป่วย CKD ระยะสุดท้ายที่ใช้แนวทางแพทย์วิถีธรรมโดยไม่ใช้ยาแพทย์แผนปัจจุบันยังคงสามารถดำรงชีวิตอยู่โดยไม่ได้รับการฟอกไตได้ 2 ปี โดยพบ 2 ราย เมื่อกลับไปทานโปรตีนจากเนื้อสัตว์ส่งผลให้ค่า eGFR กลับมาสู่ในระยะสุดท้ายเช่นเดิมแต่เมื่อควบคุมพฤติกรรมการจัดการตนเองอย่างเข้มงวดเฉพาะตามหลักการของแพทย์วิถีธรรมสามารถกลับมาดำเนินชีวิตได้เป็นปกติอีกครั้งแต่มี 1 รายที่ค่า eGFR กลับมาอยู่ในระยะปกติ ส่วนอีก 4 รายสามารถดำเนินชีวิตได้เป็นปกติ และยังพบว่ามีผู้ป่วย CKD ระยะที่ 3 จำนวน 2 ราย มีค่า eGFR กลับอยู่ในระดับปกติ และผู้ป่วย CKD ระยะที่ 4 จำนวน 1 ราย มีค่า eGFR อยู่ในระยะที่ 2 โดยไม่รับประทานยาเมื่อพิจารณาแบบสอบถามพฤติกรรมการรับประทานยาในข้อที่ 1 คือ การรับประทานยาอย่างครบถ้วนตามคำแนะนำของแพทย์ พบว่ามีการปฏิบัติเป็นบางครั้ง (3.47±1.13) แสดงว่าผู้ป่วยไม่ได้รับประทานยาสม่ำเสมอ ส่วนกลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์แผนปัจจุบันปฏิบัติเป็นประจำสม่ำเสมอ (5.00±0.00) ในประเด็นเรื่องพฤติกรรมการรับประทานยาแสดงให้เห็นว่า แม้ผู้ป่วยจะมีการเข้มงวดในการรับประทานยาอย่างสม่ำเสมอแต่ไม่มีการควบคุมพฤติกรรมด้านอื่นร่วมด้วยย่อมไม่เกิดผลดีต่อภาวะสุขภาพ ดังผลตรวจทางห้องปฏิบัติการของกลุ่มตัวอย่างทั้งสองกลุ่มในการศึกษาครั้งนี้

นอกจากข้อควรระวังการรับประทานอาหารที่มีโปรตีนสูงในผู้ป่วย CKD แล้วยังต้องระวังปัญหาระดับฟอสฟอรัสสูงโดยเฉพาะผู้ป่วย CKD ในระยะที่ 3 และ 4 ซึ่งผู้ป่วย CKD ในกลุ่มที่ได้รับองค์ความรู้ตามแนวทางของแพทย์วิถีธรรมจะได้รับการส่งเสริมให้ทานโปรตีนที่ได้จากธัญพืชแทนเนื้อสัตว์ซึ่งต่างจากแนวทางของแพทย์แผนปัจจุบันจะแนะนำให้ผู้ป่วย CKD หลีกเลี่ยงการรับประทานโปรตีนจากธัญพืชซึ่งจะมีผลให้มีระดับฟอสฟอรัสสูงเกิน โดยในคำถามของการจัดการตนเองด้านอาหารในข้อที่ 13 และ 14 เป็นคำถามที่เกี่ยวการระวังปัญหาฟอสฟอรัสสูง จากการรับประทาน แต่จากการเก็บข้อมูลในการศึกษาครั้งนี้พบว่าผู้ป่วย CKD ในระยะที่ 2-4 จะได้รับการตรวจค่าฟอสฟอรัสในบางรายเท่านั้น ทำให้การศึกษาครั้งนี้ไม่สามารถนำผลมาเปรียบเทียบได้ แต่มีงานวิจัยที่สอดคล้องกับหลักการรับประทานอาหารของแพทย์วิถีธรรมของชารอน และคนอื่น ๆ (Sharon et al. 2011 : 257) ได้ศึกษาการเปรียบเทียบสมดุลฟอสฟอรัสของผู้ป่วย CKD ด้วยการได้รับโปรตีนจากพืช และจากเนื้อสัตว์ ด้วยวิธีแบ่งกลุ่มตัวอย่างเป็นสองกลุ่ม โดยให้ทานสลับกัน คือ กลุ่มหนึ่งทานโปรตีนจากสัตว์ และอีกกลุ่มหนึ่งทานโปรตีนจากพืช แล้วสลับให้ต่างกลุ่มย้ายไปทานของกลุ่มตรงข้าม ผลการศึกษา พบว่า ในน้ำหนักโปรตีนที่เท่ากัน ในช่วงที่คนทานโปรตีนจากพืชเป็นหลักจะมีระดับฟอสเฟตในเลือด และในปัสสาวะต่ำกว่าในช่วงที่คนๆ นั้นทานโปรตีนจากสัตว์เป็นหลัก โดยโปรตีนจากพืชที่อยู่ในรูปของไฟเตท (Phytate) ซึ่งดูดซึมสู่ร่างกายมนุษย์ได้น้อย รวมทั้งผลของสัดส่วนฟอสเฟตต่อโปรตีนในอาหารโปรตีนจากสัตว์ เมื่อเทียบกับอาหารธัญพืชแล้ว พบว่า อาหารธัญพืชมีสัดส่วนฟอสเฟตต่อโปรตีนต่ำกว่าโปรตีนจากสัตว์ สรุปได้ว่าอาหารโปรตีนจากพืชดีกว่าโปรตีนจากสัตว์ในแง่ที่ลดการคั่งของฟอสเฟต ดังนั้นประเด็นการห้ามกินถั่วเพราะฟอสฟอรัสจะสูงจึงควรได้รับการพิจารณาเพื่อการให้คำแนะนำประเภทอาหารที่เหมาะสมในผู้ป่วย CKD

ส่วนปัญหาโพแตทเซียมสูงในผู้ป่วย CKD ซึ่งต้องคอยควบคุมปัญหาโพแตทเซียมสูงจากการรับประทานอาหาร ซึ่งได้จากผักกลุ่มสีเขียว และผลไม้บางชนิด โดยทั่วไปผู้ป่วย CKD จะได้รับการแนะนำให้หลีกเลี่ยงการรับประทานผักสีเขียว และผลไม้บางชนิด เพราะมีปริมาณโพแตทเซียมสูง แต่ตามหลักการแพทย์วิถีธรรมจะส่งเสริมให้ผู้ป่วย CKD สามารถทานผลไม้ และผักสีเขียวได้ รวมทั้งน้ำสมุนไพรที่มีฤทธิ์เย็น โดยส่วนมากเป็นพืชผักใบเขียว เช่น น้ำจากใบย่างนาง เป็นต้น ซึ่งอาหารเหล่านี้ตามหลักการแพทย์วิถีธรรมจะถูกจัดให้เป็นกลุ่มโพแตทเซียมที่มีฤทธิ์เย็น ซึ่งผู้ป่วย CKD สามารถรับประทานได้ปกติ โดยผลการศึกษาในครั้งนี้ พบว่า พฤติกรรมการควบคุมการดื่มน้ำของกลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์วิถีธรรมร่วมอยู่ในระดับสูงโดยเฉพาะคำถามในข้อที่ 6 คือ ดื่มน้ำสมุนไพร เช่น น้ำยางนาง น้ำใบบัวบก เป็นต้น มีการปฏิบัติเป็นประจำ (4.58±0.55) ส่วนกลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์แผนปัจจุบันไม่เคยปฏิบัติ (1.00±0.00) และข้อที่ 5 รับประทานผักที่มีโพแตสเซียมไม่มาก เช่น ผักบุ้งจีน ผักกาดขาว มะละกอดิบ แตงกวา บวบเหลี่ยม ฟักเขียว เป็นต้น กลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบันมีการปฏิบัติบ่อย (4.32±0.81) ซึ่งโดยส่วนใหญ่แล้วเป็นผักที่มีฤทธิ์เย็นตามหลักการแพทย์วิถีธรรมส่วนกลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์แผนปัจจุบันมีการปฏิบัตินานๆ ครั้ง (2.66±0.65) และในข้อที่ 6 การรับประทานผลไม้ไม่หวานจัด และมีโพแตสเซียมไม่สูง เช่น มะม่วงดิบ ชมพู่ องุ่น สาลี่ แอบเปิ้ล เป็นต้น กลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์วิถีธรรมร่วมกับแพทย์แผนปัจจุบันมีการปฏิบัติเป็นประจำ (3.82±0.87) ส่วนกลุ่มที่ใช้แนวทางแพทย์แผนปัจจุบันมีการปฏิบัติเป็นบางครั้ง (2.71±0.65) แต่ในการศึกษาครั้งนี้ไม่ได้เก็บข้อมูลค่าโพแตทเซียม เพราะในพื้นที่ศึกษาค่าดังกล่าวนี้จะเน้นการตรวจเฉพาะในผู้ป่วย CKD ที่อยู่ในระยะสุดท้ายทำให้ไม่สามารถนำข้อมูลมาศึกษาเปรียบเทียบได้ แต่มีการศึกษาที่สนับสนุนให้ผู้ป่วย CKD ในระยะก่อนการได้รับฟอกไตสามารถทานผักสีเขียว และผลไม้ได้ ดังการศึกษาของสันต์ ใจยอดศิลป์ (2561 : ออนไลน์) ได้กล่าวว่า การระวังค่าโพแทสเซียมสูงควรจะระวังในผู้ป่วย CKD ระยะสุดท้าย มากกว่ากลุ่ม CKD ระยะก่อนการฟอกไต (ระยะ 1-4) ซึ่งผู้ป่วยในระยะนี้ควรแนะนำให้เน้นการรับประทานผัก และผลไม้ รวมทั้งควรลดหรืองดการรับประทานเนื้อสัตว์จึงจะได้ผลดีต่อการภาวะโรคไตเรื้อรัง เพราะแนวคิดนี้เป็นแนวคิดของการแพทย์ในอดีตเนื่องด้วยการวินิจฉัยผู้ป่วย CKD จะทำได้ก็ต่อเมื่อป่วยในระยะต้องฟอกไต รวมทั้งในอดีตยังไม่มีเครื่อง ฟอกไต การดูแลรักษาจึงต้องระวังค่าโพแทสเซียมสูง แต่ปัจจุบันแนวทางการรักษาเปลี่ยนไป มีการวินิจฉัยได้ละเอียดขึ้นสามารถตรวจพบผู้ป่วยได้ในระยะแรก ๆ ดังนั้นการรับประทานพืชผักสีเขียว และผลไม้ไม่มีผลต่อค่าโพแตสเซียมสูงในผู้ป่วย CKD

จากผลการศึกษาในครั้งนี้ สรุปได้ว่าการประยุกต์ใช้หลักการแพทย์วิถีธรรมร่วมกับหลักการแพทย์แผนปัจจุบันในการดูแลรักษาผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ช่วยให้ผู้ป่วยมีพฤติกรรมการจัดการตนเองและมีภาวะสุขภาพดีกว่าการรักษาด้วยการแพทย์แผนปัจจุบันเพียงอย่างเดียว

ที่มา: เอม จันเสน, “การประยุกต์ใช้หลักการแพทย์วิถีธรรมร่วมกับหลักการแพทย์แผนปัจจุบัน สำหรับการดูแลรักษาผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง จังหวัดกาฬสินธุ์”, วิทยานิพนธ์วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาสาธารณสุขศาสตร์, (บัณฑิตวิทยาลัย: มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์, 2560),บทคัดย่อ, 100-103